ప్రపంచీకరణ, సాంకేతిక అభివృద్ధి, అంతర్జాతీయ ప్రయాణాలు, ప్రజల చలనం పెరిగిన నేపథ్యంలో దౌత్య విధానం కూడా కాలానుగుణంగా మారిందని రిటైర్డ్ అంబాసిడర్ జితేంద్ర కుమార్ త్రిపాఠి పేర్కొన్నారు. గతంలో దౌత్యం ప్రధానంగా దేశాల మధ్య రాజకీయ, ఆర్థిక, భద్రతా అంశాలపై చర్చలు, చర్చల ద్వారా సంబంధాల నిర్వహణకే పరిమితమై ఉండేదని, ప్రస్తుతం పౌర కేంద్రిత దౌత్యం (Citizen-Centric Diplomacy) కు ప్రాధాన్యత పెరిగిందని ఆయన వివరించారు.

భారత విదేశాంగ విధానంలో పౌరుల సంక్షేమం, భద్రత, ప్రయోజనాలను కేంద్రంగా ఉంచే విధానం ప్రాధాన్యత సంతరించుకుందని ఆయన తెలిపారు. విదేశాల్లో ఉన్న భారతీయులను కూడా దేశ విదేశాంగ వ్యవహారాల్లో కీలక భాగస్వాములుగా పరిగణిస్తూ, వారి అవసరాలకు విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ మరింత స్పందించేలా వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసినట్లు పేర్కొన్నారు.

భారతీయ ప్రవాసుల ప్రాధాన్యత పెరిగింది

గత శతాబ్దం చివరి వరకు విదేశాల్లో నివసిస్తున్న ప్రవాస భారతీయులు (NRIs), భారత సంతతి వ్యక్తులకు ప్రభుత్వ విధానాల్లో పెద్దగా ప్రాధాన్యత ఉండేది కాదని త్రిపాఠి తెలిపారు. అయితే కాలక్రమేణా విదేశాల్లోని భారతీయులు తమ స్వదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు రెమిటెన్సులు, పెట్టుబడుల ద్వారా గణనీయమైన సహకారం అందించడమే కాకుండా, తాము నివసిస్తున్న దేశాల్లో ప్రభుత్వాలు, విద్యా సంస్థలు, వివిధ రంగాల్లో కీలక స్థానాలను ఆక్రమిస్తున్నారని గుర్తించినట్లు చెప్పారు.

ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా భారతీయ ప్రవాసుల సంఖ్య 3.54 కోట్లకు పైగా ఉందని, ఇది ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ దేశాల కలిపిన జనాభా కంటే ఎక్కువని ఆయన పేర్కొన్నారు. గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రవాస భారతీయుల నుంచి భారత్‌కు 135.46 బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల రెమిటెన్సులు వచ్చినట్లు తెలిపారు.

ప్రవాస భారతీయుల ప్రాధాన్యతను గుర్తిస్తూ ప్రవాసీ భారతీయ సమ్మేళన్, ప్రవాసీ అవార్డుల వంటి కార్యక్రమాలు ప్రారంభించడం ద్వారా వారితో భారత ప్రభుత్వ అనుసంధానం మరింత బలోపేతమైందని పేర్కొన్నారు.

పాస్‌పోర్ట్ నుంచి స్వదేశానికి తిరుగు ప్రయాణం వరకు సేవలు

విదేశాలకు వెళ్లే భారతీయులకు పాస్‌పోర్ట్ దరఖాస్తు నుంచి వీసా, ప్రయాణం, విదేశాల్లో సురక్షిత నివాసం, తిరిగి స్వదేశానికి చేరుకునే వరకు వివిధ దశల్లో సహాయం అందించే విధంగా పలు చర్యలు చేపట్టినట్లు త్రిపాఠి వివరించారు.

దేశవ్యాప్తంగా కొత్త పాస్‌పోర్ట్ కార్యాలయాలు, పాస్‌పోర్ట్ దరఖాస్తు కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయడంతో పాటు ప్రక్రియను డిజిటలైజ్ చేశారని తెలిపారు. అంతర్జాతీయ ప్రయాణాలను సులభతరం చేసేందుకు మరిన్ని విమానాశ్రయాలను అంతర్జాతీయ ప్రయాణాలకు అనుసంధానించినట్లు పేర్కొన్నారు.

విదేశాల్లో ఉద్యోగాల కోసం వెళ్లే వారికి ప్రీ-డిపార్చర్ ఓరియంటేషన్ అండ్ ట్రైనింగ్ (PDOT) కార్యక్రమాలను అమలు చేస్తున్నారు. విదేశాల్లో పనిచేసే భారతీయుల ఆరోగ్య భద్రత కోసం ప్రవాసీ భారతీయ బీమా యోజనను కూడా ప్రారంభించారు.

అలాగే ఎనిమిది దేశాలతో మైగ్రేషన్ అండ్ మొబిలిటీ పార్ట్‌నర్‌షిప్ ఒప్పందాలు, 19 దేశాలతో సామాజిక భద్రతా ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడం ద్వారా భారతీయ కార్మికులకు మెరుగైన పని పరిస్థితులు, సామాజిక భద్రత కల్పించేందుకు చర్యలు తీసుకున్నట్లు తెలిపారు.

‘ఈ-మైగ్రేట్’, ‘మదాద్’ ద్వారా సహాయం

విదేశాల్లో ఉద్యోగాల కోసం వెళ్లే భారతీయులకు ఆయా దేశాల నిబంధనలు, చట్టాలపై అవగాహన కల్పించేందుకు ఈ-మైగ్రేట్ వ్యవస్థను అందుబాటులోకి తీసుకొచ్చారు. ఇందులో ఉద్యోగ వీసాలు, యజమాని వివరాలు, బీమా వంటి అంశాలను పరిశీలించే విధానం కూడా ఉంది.

అత్యవసర పరిస్థితుల్లో విదేశాల్లో చిక్కుకున్న భారతీయులకు సహాయం అందించేందుకు ‘మదాద్ (MADAD)’ అనే బహుభాషా సహాయ పోర్టల్‌ను 24 గంటలూ అందుబాటులో ఉంచారు.

భారత ప్రభుత్వం విదేశాల్లో మరిన్ని రాయబార కార్యాలయాలు, కాన్సులేట్‌లను ఏర్పాటు చేయడంతో పాటు, భారతీయుల సంక్షేమంపై ప్రత్యేకంగా దృష్టి పెట్టేందుకు పలు మిషన్లలో ఇండియన్ కమ్యూనిటీ వింగ్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.

అత్యవసర పరిస్థితుల్లో కమ్యూనిటీ వెల్ఫేర్ ఫండ్

విదేశాల్లోని భారత రాయబార కార్యాలయాలు, దౌత్య కార్యాలయాల్లో ఇండియన్ కమ్యూనిటీ వెల్ఫేర్ ఫండ్ (ICWF) ఏర్పాటు చేశారు. విదేశాల్లో ఇబ్బందుల్లో చిక్కుకున్న లేదా నిరాశ్రయులైన భారతీయులకు తాత్కాలిక వసతి, న్యాయ సహాయం, అవసరమైతే స్వదేశానికి తిరిగి రావడానికి విమాన టికెట్లు వంటి సహాయాన్ని ఈ నిధి ద్వారా అందిస్తున్నారు.

అదేవిధంగా భారత రాయబార కార్యాలయాల్లో క్రమం తప్పకుండా ఓపెన్ హౌస్‌లు నిర్వహిస్తూ ప్రవాస భారతీయుల సమస్యలు, ఫిర్యాదులను నేరుగా విని పరిష్కరించేందుకు చర్యలు తీసుకుంటున్నారు.

యుద్ధ ప్రాంతాల్లో రక్షణ చర్యలు

హింసాత్మక ఘటనలు, యుద్ధ పరిస్థితుల కారణంగా విదేశాల్లో చిక్కుకున్న భారతీయులను స్వదేశానికి తీసుకురావడానికి భారత ప్రభుత్వం పలు విజయవంతమైన రక్షణ చర్యలు చేపట్టిందని త్రిపాఠి తెలిపారు.

ఉక్రెయిన్, దక్షిణ సూడాన్, యెమెన్ వంటి సంక్షోభ ప్రాంతాల నుంచి భారతీయులను సురక్షితంగా తరలించిన ఆపరేషన్లు దీనికి ఉదాహరణలని పేర్కొన్నారు.

పౌర కేంద్రిత దౌత్యానికి సవాళ్లు

విదేశాలకు వివిధ అవసరాల కోసం వెళ్లే భారతీయుల సంఖ్య పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో దౌత్య కార్యాలయాలపై పని భారం కూడా పెరుగుతోందని ఆయన తెలిపారు. ఇప్పటికే సిబ్బంది కొరత, వనరుల పరిమితులు ఉన్న మిషన్లకు ఇది అదనపు సవాలుగా మారుతోందన్నారు.

యుద్ధాలు, హింసాత్మక పరిస్థితులు నెలకొన్న దేశాల్లో భారతీయులకు సమర్థవంతమైన సహాయం అందించడం కూడా క్లిష్టంగా మారుతుందని పేర్కొన్నారు. భారతీయులను తప్పుదోవ పట్టించే ఏజెంట్లు, సోషల్ మీడియాలో తప్పుడు సమాచారం, ఆయా దేశాల్లో అమల్లో ఉన్న భిన్నమైన చట్టాలు కూడా సమస్యలను మరింత పెంచుతున్నాయని తెలిపారు.

ముందుకు సాగాల్సిన మార్గం

విదేశాల్లోని భారత దౌత్య కార్యాలయాలకు తగినంత సిబ్బంది, ఆర్థిక వనరులు కేటాయించడంతో పాటు, అక్కడ విధులు నిర్వహించేందుకు వెళ్లే సిబ్బందికి తగిన శిక్షణ ఇవ్వడం ద్వారా అనేక సమస్యలను పరిష్కరించవచ్చని త్రిపాఠి సూచించారు.

ఉద్యోగం లేదా విద్య కోసం విదేశాలకు వెళ్లే ప్రతి భారతీయుడికి ప్రీ-డిపార్చర్ ఓరియంటేషన్ తప్పనిసరి చేయాలని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. విదేశాల్లో ఉద్యోగాల పేరుతో భారతీయులను మోసం చేసే ఏజెంట్లు, మధ్యవర్తులపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందన్నారు.

పౌరులే దౌత్య విధానానికి కేంద్రబిందువు

భారత విదేశాంగ విధానంలో పౌరుల ప్రాధాన్యతను గుర్తించి, వారి సమస్యలను సానుకూల దృక్పథంతో పరిష్కరించేందుకు ప్రభుత్వం చేస్తున్న ప్రయత్నాలు అభినందనీయమని రిటైర్డ్ అంబాసిడర్ జితేంద్ర కుమార్ త్రిపాఠి పేర్కొన్నారు.

మరిన్ని వనరులు కేటాయించడం, విదేశాల్లో భారతీయులను తప్పుదోవ పట్టించే ఏజెంట్లపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవడం ద్వారా పౌర కేంద్రిత భారత దౌత్య విధానం మరింత ఫలప్రదంగా మారుతుందని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు.

–-అంబాసిడర్ జితేంద్ర కుమార్ త్రిపాఠి (రిటైర్డ్)